Mô hình bán hàng đa cấp (BHĐC) phát triển và gặt hái nhiều thành công ở Việt Nam từ những năm 1990 với sản phẩm, dịch vụ chính là bảo hiểm nhân thọ và phi nhân thọ. Sau những năm 2000, các sản phẩm được phân phối dưới dạng BHĐC đa dạng và phong phú hơn nhiều. Tuy nhiên, lợi dụng kẽ hở của pháp luật cũng như sự buông lỏng quản lý, không ít doanh nghiệp (DN) đã biến tướng mô hình BHĐC thành các tổ chức lừa đảo, để lại hệ lụy khôn lường cho người dân, ảnh hưởng tới an sinh xã hội.
Lừa đảo, trục lợi
Theo báo cáo của Sở Công thương một số tỉnh gửi về Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, phổ biến trong BHĐC hiện nay là các công ty không khuyến khích cá nhân đi bán hàng mà chỉ thúc giục người dân mua hàng từ công ty. Đối tượng mà các công ty này nhắm tới là người dân ở vùng sâu, vùng xa còn thiếu thông tin và hiểu biết về lĩnh vực này.
Theo Nghị định 42/2014 về quản lý hoạt động BHĐC, mọi loại hình dịch vụ hoặc các loại hình kinh doanh không phải là mua bán hàng hóa không được kinh doanh theo phương thức đa cấp. Thế nhưng, tình trạng biến tướng kêu gọi đầu tư tài chính, mô hình giống Công ty Liên Kết Việt đã bị cơ quan công an khởi tố gần đây, lại rất phổ biến và để lại hậu quả nặng nề. Hiện hoạt động huy động vốn đa cấp đã mở rộng ra nhiều hình thức. Các tổ chức BHĐC lừa đảo nhắm đến đối tượng chủ yếu là người già, bà nội trợ, người buôn bán nhỏ, thu tiền của họ và hứa hẹn sẽ trả mức lãi gấp 5 - 10 lần sau vài tháng tới vài năm. Họ không có bất kỳ hợp đồng ràng buộc nào với nhà đầu tư mà chỉ có các phiếu thu, đơn đặt hàng, và khi mất khả năng chi trả thì người bị hại cũng khó đòi lại được những khoản tiền đã đóng.
Một trong những biến tướng khác của BHĐC là kinh doanh các gian hàng ảo. Tháng 8.2015, TAND TP Hồ Chí Minh đã tuyên án Lê Văn Đình (32 tuổi, ngụ Q. Bình Tân) 13 năm tù, Nguyễn Trần Hoàng (27 tuổi, ngụ Q. Tân Bình) 10 năm tù, Nguyễn Thị Trúc Anh (41 tuổi, ngụ Q. Tân Bình) 7 năm tù về tội “Sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, internet và thiết bị số thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản”. Thông qua trang web, nhóm tội phạm này huy động vốn, kêu gọi nhà đầu tư kinh doanh theo hình thức lừa đảo đa cấp. “Nhà đầu tư” mua một mã số là hai triệu đồng, được tặng kèm theo một lạng cao ngựa hoặc bộ mỹ phẩm Hàn Quốc. Khi giới thiệu được thêm hai thành viên khác tham gia, nhà đầu tư sẽ được nâng lên mức quản lý, thưởng hoa hồng, nhà, ô tô, biệt thự. Theo hình thức này, các đối tượng lừa đảo đã thu được hơn 13,6 tỷ đồng.
Phát hiện muộn, xử lý chậm
Theo thống kê của Hiệp hội BHĐC Việt Nam, tính đến hết năm 2015, cả nước có 65 công ty BHĐC có giấy phép, doanh thu toàn ngành đạt hơn 7.000 tỷ đồng. Số lượng người tham gia BHĐC lên tới 1,4 triệu người, với số tiền hoa hồng chi trả khoảng 2.100 tỷ đồng. Điều đáng nói là vẫn còn hàng trăm công ty BHĐC không phép trải dài khắp đất nước, len lỏi tới vùng sâu, vùng xa, nơi người dân còn kém hiểu biết.
Theo báo cáo của Hiệp hội BHĐC, thời gian gần đây xuất hiện nhiều công ty không quan tâm đến việc đầu tư cho sản phẩm mà chỉ đánh vào lòng tham của người tham gia. Nhưng điều quan trọng ở đây là các cơ quan chức năng phát hiện sai phạm rất muộn, khi các công ty này đã để lại hậu quả khôn lường. Ví dụ như vụ việc Công ty Liên Kết Việt, sau khi những chiếc “vòi bạch tuộc” của công ty này vươn ra các vùng sâu, vùng xa, số nạn nhân bị lừa lên tới hơn 60.000 người, với tổng số tiền thu lợi bất chính là 1.900 tỷ đồng, mới bị phát giác, khởi tố.
Hay năm 2014, vụ việc gây chấn động dư luận của Công ty cổ phần Đào tạo mua bán trực tuyến (MB24), kinh doanh gian hàng ảo đa cấp, chiếm đoạt trên 30 tỷ đồng của gần 200 người bị hại cũng chỉ bị phanh phui khi người dân kêu cứu tới cơ quan công an. Song, số tiền mà các nạn nhân bị các thành viên sáng lập trang web này chiếm đoạt cũng đã bay biến và hệ lụy của nó là nhiều người tan cửa nát nhà, ngập trong cảnh nợ nần.
Cho tới khi bài báo này lên trang, mô hình kinh doanh đa cấp bất chính vẫn diễn ra ngang nhiên không chỉ ở các vùng sâu, vùng xa mà ngay giữa Hà Nội. Bà Nguyễn Thị Vinh, nhà ở Tân Triều - Thanh Trì - Hà Nội cho biết, tại địa bàn Tân Triều có cả chục công ty BHĐC. Hằng ngày, nhân viên của các công ty len lỏi khắp hang cùng ngõ hẻm vận động bà và nhiều người dân mua máy massage Hàn Quốc với giá 50 triệu đồng/chiếc mà thực chất chỉ 10 triệu đồng/chiếc và được hưởng hoa hồng 50% nếu giới thiệu thêm người khác mua. Còn theo chị Hồng Ánh, ở quận Hà Đông cho hay, ngay tại phường Văn Quán nơi chị ở vẫn có những công ty BHĐC hoạt động ngang nhiên, lôi kéo người dân và cả sinh viên ôm giấc mộng đổi đời bằng cách nộp tiền mặt vào công ty rồi mới được bán những loại hàng vô bổ. Đáng chú ý là những người tự xưng là lãnh đạo công ty thuộc thành phần mà người dân thường rất sợ “đụng chạm”, tố giác.
Những chiêu trò lôi kéo của nhiều công ty BHĐC không mới, nhưng vẫn có đến hàng chục nghìn người bị cuốn vào vòng xoáy đó. Hệ lụy khủng khiếp mà những chiếc “vòi bạch tuộc” từ BHĐC bất chính giăng ra đã hiển hiện. Chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long cho rằng: “Cần làm rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý và cơ quan chức năng tại địa phương. Hoạt động đa cấp diễn ra rầm rộ trên diện rộng, trong thời gian dài, lừa đảo hàng chục nghìn người, nhưng lại không bị ngăn chặn kịp thời là bất thường”.
