Dưỡng sinh có nghĩa là hoạt động y tế nhằm di dưỡng sự sống, tăng cường thể chất, phòng bệnh và diên niên ích thọ. Qua thực tiễn trong biết bao năm qua, Trung Y cổ truyền Trung Quốc đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm dưỡng sinh độc đáo.
Vậy nguyên tắc và nội dung dưỡng sinh của Trung Y là gì? Bác sĩ Diêu Nãi Lễ, nguyên Viện trưởng Học viện chuyên ngành Trung Y Trung Quốc cho biết:
Xét về Trung Y cổ truyền, sinh có nghĩa là sự sống, sinh tồn, sinh trưởng; dưỡng có nghĩa là bảo dưỡng, điều dưỡng và bổ dưỡng. Nói tóm lại, dưỡng sinh có nghĩa là bảo dưỡng sự sống. Trong "Hoàng Đế Nội Kinh" sách y thời cổ Trung Quốc đã có sự trình bày về nội dung "dưỡng sinh". Về sau người ta đã tổng kết một số nguyên tắc cơ bản cần phải nắm được và tuân theo trong dưỡng sinh trên cơ sở đó. Những nguyên tắc đó bao gồm: Điều âm dương, hòa phủ tạng, thông kinh lạc, giữ âm tinh, trọng dưỡng thần, thuận thiên thời và điều khí cơ. Bác sĩ Diêu Nãi Lễ đã tổng quát nguyên tắc cơ bản đó bằng những lời dễ hiểu:
"Trước hết phải thuận theo biến đổi của thiên nhiên trong bốn mùa, bởi vì con người chúng ta sinh sống trong thiên nhiên, đương nhiên chịu sự ảnh hưởng của môi trường và khí hậu thiên nhiên, vì thế con người đã có khả năng thích ứng với thiên nhiên, cho nên dưỡng sinh cũng phải xuất phát từ điểm này".
Trên thực tế, "thiên nhân hợp nhất" trong văn hóa Trung Quốc đã được Trung Y trình bày toàn diện nhất và sâu sắc nhất. Theo quan niệm Trung Y, dưỡng sinh hết sức coi trọng điều hòa âm dương trong bốn mùa, đó là xuân sinh, hạ trưởng, thu thu, đông tàng, đây là quy luật của giới thiên nhiên. Là vũ trụ nhỏ, con người cần phải thuận theo quy luật thiên nhiên của vũ trụ lớn, ví dụ như mùa xuân là mùa sinh phát, cần phải làm thư giãn tinh thần và cơ thể, ngủ muộn thức sớm. Nhưng bước sang mùa đông cần phải kiềm chế, bởi vì muôn vật đều ở trạng thái thầm lặng dự trữ. Trung Y chủ trương dưỡng sinh cần phải căn cứ điều kiện cụ thể của thời tiết, khu vực và từng người, chính đây là điều sôi động không câu nệ, linh hoạt nhưng rất chặt chẽ.
Theo quan niệm của Trung Y, dưỡng sinh bao gồm rất nhiều nội dung độc đáo, phong phú đa dạng nẩy sinh trên cơ sở nguyên tắc kể trên, đại thể gồm các mặt dưỡng sinh cả cơ thể lẫn tinh thần, điều tiết âm dương, thuận theo thiên nhiên, điều dưỡng ẩm thực, lối sống nền nếp, điều hòa phủ tạng, kinh lạc thông suốt, tình dục vừa phải, duy tinh giữ sức, ích khí điều chỉnh hơi thở, động tĩnh thích hợp, trong đó điều tiết cân bằng là điều cốt lõi. Khi chúng ta giữ cân bằng giữa cơ thể và tinh thần, thì chúng ta sẽ cảm thấy mạnh khỏe nhất và thoải mái nhất.
Trong đời sống hàng ngày chúng ta nên làm như thế nào mới có thể tăng cường sức khỏe, di dưỡng thiên niên. Bác sĩ Diêu Nãi Lễ cho rằng, ăn uống hợp lý là điều hết sức quan trọng, tục ngữ nói rằng"ngũ cốc vi dưỡng, ngũ quả vi trợ, ngũ súc vi ích, ngũ thái vi sung". Kết cấu thực phẩm này rất phù hợp với y học và dinh dưỡng học hiện đại. Ăn cháo là phương pháp dưỡng sinh của Lục Du, nhà thơ đời Nam Tống Trung Quốc. Lục Du trong bài thơ có viết: "thế nhân cá cá học trường niên, bất ngộ trường niên tại mục tiền; ngã đắc uyển khưu bình dị pháp, chỉ tương thực chúc chí thần tiên".
Thời thượng cổ có những bậc chân nhân, sống hợp với đạo, biết lẽ âm dương, điều khiển tạo hoá, thở hít tinh khí, tinh thần vững ở trong, da dẻ già mà không thay đổi, sống lâu muôn tuổi. Thời trung cổ có những bậc chí nhân, đạo đức cao thâm, hiểu lẽ dưỡng sinh, sinh hoạt theo sự biến hoá của âm dương, khí hậu 4 mùa, thoát ly sự bất thường của thế tục, tích tinh tồn thần, thông minh nhìn xa , hiểu rộng, thân thể khoẻ mạnh, tuổi thọ dài lâu.
Phương pháp cụ thể.
1. Ba tháng mùa xuân, dương khí thăng lên vạn vật thay cũ đổi mới, sinh khí phát động mọi vật nảy nở tốt tươi.
- Tối ngủ muộn một chút.
- Sáng dạy sớm một chút, nới lỏng quần áo, xoã tóc.
- Đi bách bộ nhẹ nhàng trong sân.
- Không tiêu hao sức khoẻ, chỉ nên bồi dưỡng.
- Nên vừa lòng vui mắt mọi điều, không nên cáu giận.
Nếu trái lẽ này sang mùa hạ sẽ bị chứng hàn tích không thích nghi được với khí trưởng thịnh mùa hạ.
2. Ba tháng mùa hạ muôn vật tươi tốt phồn vinh, khí trời giáng xuống, khí đất bốc lên, thực vật khai hoa kết quả.
- Nên ngủ muộn dậy sớm
- Trong lòng nên khoan khoái
- Nên vui cười, thở sâu, mạnh cho dưỡng khí khai tiết ,nếu trái lẽ ấy mùa thu sẽ sinh bệnh sốt rét.
3. Ba tháng mùa thu vạn vật thành thục, gió mạnh, trời mát.
- Khí đất lặng im, muôn vật biến sắc.
- Nên ngủ lúc gà lên chuồng, dậy lúc gà xuống chuồng.
- ý chí nên an nhàn, tĩnh tại, hoà hoãn.
- Thu liễm thần khí, tránh nghĩ vẩn vơ cho phế khí thanh tĩnh. Trái lẽ ấy sang mùa đông sẽ bị sống phân, mất khả năng chịu đựng hàn khí của mùa đông.
4. Ba tháng mùa đông mọi vật ẩn náu, chui rúc, nước đóng băng ,đất nứt nẻ.
- Tránh nhiễu động dương khí.
- Ngủ sớm dậy muộn.
- ý chí nên kín đáo, thầm lặng.
- Giữ ấm tránh rét.
Trái lẽ sẽ tổn thương thận khí, sang xuân mất khả năng thích ứng mà sinh bệnh nuy quyết ,chân tay liệt mà lạnh lẽo.
5. Thuận theo lẽ âm dương thì tồn tại, trái lẽ âm dương thì tử vong, thánh nhân biết phòng bệnh hơn chữa bệnh. Ta biết bốn mùa sinh trưởng hoá thu tàng, mùa xuân hạ bảo dưỡng dương khí, mùa thu đông bảo dưỡng âm khí, thể theo qui luật vạn vật sinh, trưởng, suy, lão, tử. Bậc thánh nhân nhận biết tuân theo, kẻ ngu đần thì coi thường.
Khí trời và khí con người có mối liên hệ nhau, khi trời trong trẻo yên lặng thì khí của người cũng được tĩnh tại. Thuận theo ý trời mà điều chính khí của người, giữ cho dương khí được vững mạnh thì tà khí gió độc không thể làm hại con người được.
Bậc thánh nhân giác ngộ tinh thần ấy, thích ứng với khí trời mà thông đạt thần minh. Ngược lại chín khiếu không thông cơ nhục ủng tắc, vệ khí không bảo vệ được bên ngoài, ngoại tà xâm lấn, nguyên khí suy nhược.
6. Khi ngoài trời rét mướt, mọi hoạt động của con người nên ở chỗ kín gió, tránh tiết dương khí ra ngoài. Còn khi ngoài trời nóng nực, tránh sao mồ hôi ra quá nhiều mà phiền khát, suyễn thở.
7. Dương khí trong người nếu gặp sự phiền muộn hay mệt nhọc quá độ sẽ trở nên cang thịnh khẩn trương. Tình trạng này lặp đi lặp lại nhiều lần, tới mùa hạ nóng bức thiêu đốt, tinh âm hao kiệt khiến cho ta bị phát bệnh tiễn quyết.
8. Phong là nguyên nhân gây bệnh hàng đầu, tuy nhiên nếu ý chí tĩnh tại, dương khí kín đáo, bì phu cơ nhục săn chắc, có sức đề kháng thì gió độc cũng không xâm nhập được. Vậy cốt nhất là thuận theo 4 mùa mà thích nghi , thích ứng.
9. Từ sáng tới trưa dương khí thịnh vượng dần đến bảo vệ bên ngoài về chiều dương khí ít dần đi, lỗ chân lông đóng dần lại, khi mặt trời lặn lỗ chân lông đóng kín, không nên nhiều động gân xương nữa. Làm trái với quy luật ở 3 khoảng thời gian trên, tà khí sẽ xâm hại cơ thể khốn quần.
Âm tinh không hao tuyệt ở trong, dương sẽ không việt phù ra ngoài, âm đầy đủ, dương kín đáo tinh thần ung dung tự tại. Âm dương cách biệt không giao hợp nhau, tinh thần theo đó mà li tán. nên có câu “Âm bình dương bĩ tinh thần nãi trị, âm dương ly quyết tinh thần nãi tuyệt”.
